Түркия өткөн ондогон жылдарда көп сандаган
төңкөрүш жана төңкөрүш аракетин башынан өткөрдү.
Демократиялык системага урулган соккулардын
оңдолушу көптөгөн жылдарга созулду.
Бирок дайыма аскердик кийлигишүү коркутууларына карабастан
өлкө ар дайым кулап калбай демократияны
кайрадан курууну ийгиликтүү аткарды.
Эми болсо Түркиянын аскердик көзөмөлдөргө каршы күрөшүүсү жана
дагы адилеттүү системаны ишке киргизүү аракеттери тууралуу
кыскача тарыхка көз чаптыралы.
Түрк тарыхындагы алгачкы төңкөрүш; Түркия Республикасы 1960-жылы 27-майда
алгачкы аскердик төңкөрүштү көрдү.
Бул күн, түрк тарыхында караңгы күн катары эскерилүүдө.
"Сүйүктүү атуулдар,
кечээ түн ортосунан тарта
бүтүндөй Түркияда Деңиз, Аба, Кургактык Түрк куралдуу күчтөрү
мамлекеттин башкаруусун колго алды".
Үч шайлоону жеңип алган жана 10 жыл бою өлкөнү башкарган
ал убактын шайланган премьер-министри Аднан Мендерес,
президенти Желал Баяр
жана берки министрлер менен кошо камакка алынды.
Армия, өкмөттү конституцияны бузганы менен күнөөлөдү жана
төңкөрүштүн лидерлеринен болгон
пенсиядагы генерал Жемал Гүлселди президент,
премьер-министр жана коргоо министри катары милдеттендирди.
Бийликтеги Демократ партияга каршы жасалган чыккынчылык күнөөлөлөрү,
партиянын миңдеген мечиттин ачылуусуна уруксат берүү жана
азандын түркчө эмес арапча чакырылуусун мыйзамдаштыруу сыяктуу
диний ишке ашырууларга байланыштуу
катуу эрежелердин жеңилдетилишин
абдан кеңири элдин колдоосун алышынан кийин ишке ашты.
Бул абал оппозицияны дагы жана
Мендерести өлкөнүн секулярдык баалуулуктарына
коркунуч катары көргөн армияны дагы тынчсыздандырды.
Өлкөдө ички баш аламандык жана чыңалуу күчөй баштады жана
өкмөттүн көз карандысыз тышкы саясат түшүнүгү
Батыш жана өзгөчө АКШ тарабынан изоляция кылынышына алып келген.
Төңкөрүштү байкаган жана дээрлик бир жылга созулган
аскердик соттордун жыйынтыгында
премьер-министр, тышкы иштери жана каржы министри
көп сандаган өлкөнүн каршы чыккан чакырыктарына карабастан
1961-жылы сентябрда өлүм жазасына тартылды.
Алардын сөөктөрү бул мавзолейлерде орун алган.
Түрк демократиясына
алгачкы кол салуу катары көрүнгөн бул окуядан кийин
армия 1965-жылга чейин
түрк саясатында таасирдүү болууну улантты.
Бирок ошондо болгон окуялар жана андан кийинки процесс
Түркия саясатына таасир тийгизүүсүн улантууда,
анткени төңкөрүштүн лидерлери улуттун көйгөйлөрүн
демократиялык жолдор менен чечүүнүн ордуна
жактырылган премьер-министрди жана кабинетинин
эки министрин дарга асууну тандашты.
Асылган лидерлер өлүмдөрүнөн
29 жыл өткөндөн кийин гана кечирилишти.
Бирок Түркиядагы төңкөрүштөр муну менен токтоп калбайт.
1971-жылы 12-мартта
экономикалык рецессия жана артка кетүүнүн себебинен
келип чыккан кеңири масштабдуу митингдер уланып жатканда
жана айрым армия мүчөлөрүнүн да үгүттөөлөрү менен
түрк армиясы кайрадан кийлигишти.
Армия, өкмөттү өлкөнү анархияга алып барганы менен күнөөлөп,
"Ататүрктүн баалуулуктарынан илхам алган"
күчтүү өкмөт түзүлүүсүн талап кылды.
Бул, премьер-министр Сүлейман Демирелдин кызматтан кетиши менен жыйынтыкталды.
Бул окуяларды көп жылга созулган ыраатсыздык жана зомбулук ээрчиди;
өлкө ошол мезгилде 11 жолу премьер-министр алмаштырды.
Көчөлөрдө катуу кагылышуулар болуп жатты
жана бул кагылышууларда миңдеген адам кыргынга учуратылды.
Суук согуш чыңалуусу эң жогорку чекке жетип,
Түркиянын демократиясы күчтөнгөн аскердик кыстоонун астында
коркунучта турганда жана
оңчул жана солчул көз караштагы топтордун
арасында кагылышуулар уланып жатканда
1980-жылы 12-сентябрда армиядагы офицерлер мамлекеттик телеканалга чыгып
коменданттык саат жарыялагандарын жана
өкмөттү жойгондорун жарыялашты.
Ал эмес коюлган бир тема,
"ТУРМУШ ТҮРКИЯНЫН АР ТАРАБЫНДА КАЛЫБЫНА КЕЛДИ", деп аталган.
Төңкөрүштүн лидери генерал Кенан Эврен
дароо президент болду,
жана андан кийинки жылдарда жүз миңдеген адам камакка алынды,
ондогон адам болсо өлүм жазасына тартылды.
Бул процессте
1 миллион 683 миң кишиге айып тагылды,
650 миң киши камакка алынды,
517 киши өлүм жазасын алды,
жашы жетпегендер менен кошо 50 киши асылды,
30 миң киши ишинен ажырады,
14 миң кишинин атуулдугу жоюлду.
Шектүү шарттар астында каза болгон 300 кишиден
171и кыйноо менен өлтүрүлгөндүгү негизделди.
Жүздөгөн тасмага тыюу салынды,
көп сандаган журналист суракка алынды, абакка түштү жана үчөө өлтүрүлдү.
30 миң киши саясий башпаанек алды
жана 1982-жылы жаңы конституция даярдалды.
Булардын бардыгы тартипти камсыздаганын жана "турмушту калыбына келтиргенин"
айтып чыккан аскердик төңкөрүштүн себебинен болду.
Кээ бирлери өлкөдөгү саясий баш аламандыкты жана зомбулукту соңуна чыгарган төңкөрүштү
канагаттануу менен кабыл алган болсо дагы
андан кийин өлүм жазасы, кыйноо, негизги укуктар
жана саясий жашоонун токтотулушу абалы менен коштолду.
Бул төңкөрүш, бүгүнкү күндө дагы көпчүлүк адам үчүн кайгы жана травманын булагы болуп саналат.
Бирок бир жылдан кийин 1983-жылы иштер тартипке салына баштады.
Тургут Өзалдын Анаватан (Эне мекен) партиясы 1983-жылдагы шайлоодо чоң жеңишке ээ болду
жана Өзал да өлкөнүн жаңы премьер-министри болду.
Өзал өкмөтү андан кийинки жылдарда Түркиянын экономикасын туруктуу абалга келтирип,
жумуш орундуктарын арттырды жана инфляция сандарын төмөндөтүүгө жетишти.
Көп сандаган кишиге караганда, саясатка көп жылдар бою
тоскоол болгон төңкөрүштөн кийинкиге туш келгенине карабастан,
өлкө Өзал жылдарында жалгыздык саясатын
токтотуп дүйнөгө ачыла баштады.
Түрк коомдук пикири 2010-жылда гана
өлкөнүн тарыхындагы бул караңгы мезгилдердин жооптууларын
сот алдына чыгара алды.
Армия, 1997-жылы 28-февралда
бир катар "сунуштарды" жарыялап, өкмөттү
бул чечимдерди кабыл алууга мажбурлады.
Бул "сунуштар"; окуучулардын диний мектептерге барууларына бөгөт коюш үчүн
сегиз жылга созула турган мажбур билим берүү программасын
жана университеттерде жарактуу боло турган хиджапка тыюу салууну камтыган.
Ал мезгилдин премьер-министри Нежметтин Эрбакан кызматынан кетүүгө мажбурланды
жана ал лидерлик кылган Рефах (Өнүгүү) партиясы кийинки жылы жабылганда да
өзү беш жыл бою саясаттан четтетилди.
Дагы бир жолу демократиялык жолдор менен шайланган өкмөт
бийликтен четтетилген болду.
Бирок бул ирет бул процесс ачык төңкөрүштүн ордуна
кысым көрсөтүү жолу менен ишке ашты.
Армия дагы бир демократиялык процесске тоскоол болуп,
Рефах партиясына мүчө, Режеп Таййип Эрдоган менен кошо кээ бир мүчөлөр
Адилеттик жана өнүгүү партиясын (АК Партия) түзүп
кыска мөөнөттөн кийин бийликке келди
жана андан кийин көп жылдар бою өлкөнү башкарды.
Мурдагы төңкөрүштөрдү башынан өткөргөн түрктөр үчүн
15-Июль 2016 төңкөрүш аракети кудум эле келечекти көрүү сезимин жаратты.
Ошол күнү АКШ борборлуу жамаат лидери Фетуллах Гүленге тийиштүү болгон
жана армиянын ичинде уюмдашкан бир топ
өзү билгендей кыймыл кылып, буйрук команда чынжырын бузду.
Максаты өкмөттү кулатуу
жана президент Режеп Таййип Эрдоганды кызматтан алуу эле.
Түркиянын саясий тарыхындагы эң кандуу төңкөрүш аракетин кылышты.
Бирок бул аракет ийгиликсиз жыйынтыкталды.
Түрктөр көчөлөргө чыгып танктарга жана аскерлерге туруштук көрсөтүштү жана
өлкөнүн демократиялык процессин бузгусу келгендерге карай
ачык эле каршылык көрсөтүштү.
Тилекке каршы эң аз 251 киши ошол күнү
өлкөсүн коргоп жатканда каза болду.
Өткөн ондогон жылдар бою, түрк коомдук пикири төңкөрүштөр зыян тийгизген таасирлерине
жана өлкөнү артка тарткан көрүнүштөргө күбө болду.
Ушундай болушуна уруксат берүүнү каалабаган
бардык катмардан адамдар бул ирет "жок" деп,
бул улуттун каалаганынын ар дайым демократиянын
жеңип чыгуусу болгонун ачык түрдө ортого салды.
Ушул себептен 15-Июль демократиянын
жеңген күнү катары кабыл алынды.