Türkiyäniň Çanakgala şäheri
dar bir bogaza kenary bolan şäher ýaly bolup görünip biler.
Emma ol şäher Ýewropa bilen Aziýany birleşdirýän,
şol sebäpli bütin dünýäni
biri-biri bilen birleşdirýän çatrykda ýerleşýär.
Şäher şol özboluşly ýerleşişi sebäpli
I Jahan urşunda
iň aldym-berdimli söweşleriň birine şaýat boldy:
Çanakgala ýa-da Gelibolu söweşi
Şol söweş Bileleşik güýçleri bilen Osmanly Döwletiniň arasynda başdan geçirildi.
Bu ýerdäki çaknyşyklar urşuň ugruny üýtgetmedi,
emma Türkiyäniň öz Garaşsyzlyk söweşini başlatmagyna itergi berip,
1923-nji ýylda Türkiye Respublikasynyň esaslandyrylmagy bilen netijelendi.
Gelibolu näme üçin möhüm?
Dardanel bogazy
Ýewropany we Aziýany biri-birinden aýyrýan we
Egeý deňizi bilen Gara deňizi biri-biri bilen birleşdirýän möhüm suw ýoludyr.
61 km uzynlygyndaky bogaz,
ýüz ýyllaryň dowamynda strategik ähmiýete eýe boldy.
Bu bogaz 14-nji asyryň ortalaryndan bäri
Osmanly imperiýasyna degişli bolan
Gelibolu ýarymadasynda ýerleşýär.
Bileleşik güýçleri bu bogazdan geçip, uruşy başlatmak bilen
Stambuly basyp almak, şeýlelik bilen Osmanly döwletini I Jahan urşundan
çekilmäge mejbur etmek, bir tarapdan hem Osmanlynyň ýarany bolan
Germaniýany üzňeleşdirmek isleýärdiler.
Osmanly imperiýasy I Jahan urşunyň
başlamagy bilen birlikde bogazlaryň ikisinem
söwda gämilerine ýapanyndan soň, Bileleşik güýçleri
Russiýa bilen birleşmek üçin deňiz ýoluny basyp almagy maksat edinýärdi.
Osmanly imperiýasy üçin Gelibolu,
Bileleşik güýçlere garşy paýtagt Stambuly we
şonuň bilen birlikde döwleti goramak üçin
esasy goranyş nokatlarynyň birini emele getirýärdi.
Çanakgala Söweşi
1914-nji ýylyň 3-nji noýabrynda
Bileleşik döwletleriň harby flody
bogazyň golaýyna gelip, Osmanly güýçlerine degişli ýerlere hüjüm guramaga başlady.
Osmanlynyň harby güýçleri, hüjümden soň
goranyşyny güýçlendirdi.
Ýarymadany garymlar, artilleriýa we minalar bilen goldamak bilen, deňizden
we gury ýerden islendik basyp alyşylyga garşy tutanýerli ýagdaýda böwet boldy.
Ýarymadanyň basylyp alynmagy bilen bagly karar,
Britaniýada şol döwrüň Deňiz ministri bolan
we 1940-njy ýylda Premýer ministr wezipesine göterilen Uinston Çerçilliň
ýolbaşçylyk etmegindäki Beýik Britaniýanyň Harby geňeşi tarapyndan
1915-nji ýylyň 13-nji ýawarynda kabul edilipdi.
Çanakgala söweşine gatnaşan eesgerleriň sany
Hyzmatdaş güýçleri Osmanly goşuny
Bileleşik güýçleri Osmanly döwletine degişli ýerlere arakesmesiz ýagdaýda hüjümler guran bolsa,
Osmanly döwletiniň harby güýçleri bolsa bogaza mina goýmaga dowam etdi.
Bogazdaky ähli minalaryň
aýrylandygy barada karara gelen Beýik Britaniýanyň Harby geňeşi,
1915-nji ýylyň 18-nji martynda iňlis general Hamiltonyň ýolbaşçylyk etmeginde
gury ýer we deňiz güýçleriniň bilelikde operasiýa
geçirmegi barada karara geldi.
Emma Osmanly güýçleri gijäniň dowamynda mina goýmaga
dowam edendigi üçin Bileleşik güýçlere garaşylmadyk sowgat garaşýardy.
Uruşyň öwrülişik nokady: 18-nji mart
Güýçli deňiz söweşi ahyrsoňy başlandy.
Bileleşik güýçlerine degişli gämiler Gelibolu ýarymadasynyň kenaryna tarap ugur aldylar,
Osmanly goşuny hem artilleriýa hüjümini başlatdy.
Şol hüjümlerde 3 gämi batdy we beýleki ýene-de 3 gämä zeper ýetdi.
Beýik Britaniýanyň harby flody şol hüjümlerde uly ýitgi çekdi.
Käbir taryhçylara görä harby flodyň 1805-nji ýyldaky
Trafalgar söweşinden bäri alan iň uly zarbasydy.
Öňündäki duşmanyna gaty pes baha beren
we Çanakgala bogzayny deňiz güýçleriniň kömegi bilen
ýeňillik bilen geçmegi maksat edinen Beýik Britaniýa we Fransiýa
18-nji martda garaşylmadyk ýeňilişe sezewar galdy.
Çanakgalany geçmek mümkin däl
Deňiz hüjümleri Osmanly goragyndan geçip bilmändigi üçin,
Bileleşik güýçler 1915-nji ýylyň 25-nji aprelinde gury ýer hüjümlerini başlatmak barada karara geldiler.
Bileleşik güýçler ýerleşdiren takmynan 400 müň esgerleri bilen
ýarymadanyň tapawutly nokatlaryna şol bir wagtda hüjüm başlatmagy maksat edinipdi,
şol bir wagtda taryhyň iň uly amfibiýa hüjümini başladypdy.
General Hamiltonyň esgerleri ilkinji nyşana hüjüm guramaga taýarlyk görýärkä,
Bäşinji goşunyň garaşylmadyk garşylygyna sezewar galypdy.
Osmanly goragy gowy ýerleşdirilipdi.
Hamiltonyň goşunlary ep-esli ýitgi çekip başlanda,
esgerleriň arasynda ruhy çökgünlik başlapdy.
Aryburnu diýilýän ýerdäki Anzak aýlagyna çykan Anzak güýçleri,
birnäçe wagt soň Türkiye Respublikasyny esaslandyrjak
19-njy diwiziýanyň serkerdesi polkownik-leýtenant Mustafa Kemal tarapyndan ugradylan goşmaça
Osmanly polky bilen aldym-berdimli söweşe başlady.
Mustafa Kemal ine şol ýerde esgerlerine taryha geçen sözlerini sözledi.
"Men size hüjüm etmegi buýurmaýaryn.
Ölmegi buýurýaryn".
Bileleşik güýçler ýarymadany basyp alyp bilmek üçin,
1915-nji ýylyň maý we awgust aýlary aralygynda 3 aýry hüjüme girişipdi,
emma ähli gezeginde ýeňilişe sezewar galypdylar.
Netijede Bileleşik güýçler Türk topragynda
birnäçe kilometrden öte gidip bilmediler.
Gyzykly tarapy, Bileleşik güýçler üçin bu hüjümiň ýeke-täk üstünlikli tarapy,
1916-njy ýylyň 9-njy ýanwarynda ýarymadanyň boşadylmagy boldy.
Bu söweşiň tamamlanandygyny we Osmanlynyň Çanakgaany goran mahaly ýeňiş gazanandygyny subut edýärdi.
Adam pidalary
Fransiýa: 27 000
Beýik Britaniýa we koliniýalary: 115 000
Täze Zelandiýa 8000
Awstraliýa: 28 000
Osmanly Döwleti 57 000
Söweşiň netijeleri
Bu ýeňiş Osmanly goşunynyň moralyny artdyrdy
we uly ýitgilere garamazdan türkleriň arasynda güýçli milletçilik tolkunynyň başlamagyna sebäp boldy.
Bu ýeňiş şol bir wagtda, birnäçe wagt soň Türkiyäniň garaşsyzlyk ugrundaky söweşinde millete öňbaşçylyk edip,
1923-nji ýylda Türkiye Respublikasyny esaslandyrjak
ýurduň täze lideri Mustafa Kemal Atatürki taryh sahnasyna çykardy.
Beýik Britaniýanyň we Fransiýanyň ýolbaşçylyk eden Bileleşik güýçleri üçin söweş çykdajyly we elhenç boldy.
Türk bogazlaryndan geçip, Russiýa kömek bermäge gidip bilmezlikleri
1917-nji ýylda başdan geçirilen Rus rewolýusiýasynyň başlamagynda täsirli boldy.
Ýeňilen tarap uruşdan käbir oňyn netijeleri aldy.
Başdan geçirilen uly tragediýa garamazdan,
söweş Iňlis Dominiony bolan Awstraliýada we Täze Zelandiýada milli aň-düşünjäniň özgermegine goşant goşdy.
Bu milletler ýogalan esgerleriň ýagty ýädygärligine bagyşlap 25-nji apreli Anzak güni hökmünde belläp geçýän bolsalar,
türkler bolsa 18-nji marty Çanakgala Ýeňişi we Şehitleri hatyralama güni hökmünde belläp geçýär.
Çanakgala söweşi ýurduny basyp alyşlyga we basyp alyjy güýçlere garşy göran mahaly
ýogalan her bir adamyň görkezen edermenliginiň we eden pidakärliginiň subutnamasy bolmaga dowam edýär.