Berençe xärbi orkestrdan, tarixnıñ täwge täñkäsenä qadär
bügen Türkiyä bularaq belengän cirlär berençe uylap tabularnıñ ber öleşen tudırdı
isäpsez waqıyğalarnı häm açışlarnı kürde
İñ başta “Robotlar”
Qoşnıñ awızınnan su ağımın täêmin itüne programmalaştırğan fontannar
kiräk bulğan çaqta avtomatik xezmätçe aradaşçılığı belän qunaqlarğa
sölge birüçe caylanma häm ütkän waqıtnı kürsätüçe fil räweşendä ber säğät
Bolar injenerlıq tarixındağı berençe programmalaştırıla alınğan “robotlar” itep qabul itelgän ikonik uylap tabulardan berniçäse
Bügenge Türkiyädä şähär bulğan Diyarbaqırda
12nçe ğasırda tuğan uylap tabuçı bulğan İsmail Äl Cäzärineñ uylap tabuları
töp robototexnikanı äydäp bardı häm modern injenerlıqnıñ nigezlären saldı
Êşçänlegen dokumentlaştıru häm maşinalarınıñ niçek êşläwen centekläp kürsätü mäs’äläsendä aşqınuçan ide
Äl Cäzäri katalogında “Aqıllı mexanik cihazlarnıñ belem kitabında
törle töslär qullanıp cihazlarnıñ diagrammaların häm räsemnären berläşterde
Detal’ turı xäräkätne äyländergeç xäräkätkä üzgärtä ala
Bu kitapqa iñ tanılğan maşinalarınnan berse bulğan kranç valın kertte
Bu cihaz turı sızıq xäräkäten äyländergeç xäräkätkä küçerä ala
Bügen İstanbulda Topkapı sarayı muzeyında şaqtıy äsäre saqlana
Çäçäk awıruı vakśinası
Çäçäk vakśinası fikereneñ Türkiyädä çığuın beläsezme?
Çäçäk awıruınıñ ülem küläme 18nçe ğasır başında bik yuğarı bula
Awıru belän çirläwçelärneñ öçtä berse ülä
häm isän qaluçılar ğadättä tännären qaplap alğan yaralardan integä
Läkin Ğosmanlı imperatorlığındağı qayber xatın-qızlar, canlı virusnı qullanıp
çäçäk xastalığı infekśiyasın tuqtatunıñ yulın tabalar
İngliz imperatorlığı ilçeseneñ xatını Ledi Mêri cirle xatın-qızlar qullanğan texnikanı oçrata
Ledi Mêri bu texnikanıñ êffektivlığın küzätä häm soñınnan balasına şunda uq vakśina yasawnı oyıştıra
Bu ısul optimistik näticälär birgäne öçen üz ilendä taratırğa uylıy
Bu faydalı uylap tabunı Angliyada kiñ räweştä cäyılderü öçen min kiräkle awırlıqlarğa tüzärlek qadär watanpärwär
Berençe waqıtlardağı buluı mömkin din, seksizm häm mediśina qurquları belän därtländerelgän
qarşı qaraşlar arqasında tabiplär citärle ışanıçlı bula almayaçağın uylawlarına qaramastan
bu Ğosmanlı çişeleşe Angliyada qabul itelä
Barı tik başqa ber kizü barlıqqa kilgännän soñ ğına keşelär vakśina yasatırğa bula
Bu keşelärdän berse Edward Jenner isemle yäş’ keşe bula
Yıllar buyı Ğosmanlı ısulı belän vakśinaśiyälängännän soñ inde üsep citkän şuşı yeget
berençe vakśinada millionlağan keşene qotqarğan tağın da ışanıçlı texnikanı qamilläşterä
Berençe aqçalar
Berençe altın täñkälärneñ bügenge Türkiyäneñ Manisa vilayäte bulğan
Anadolunıñ könbatış öleşendä çäçäk atqan borınğı Lidiyağa qarawına ışanıla
Bezneñ êrağa qadär 6nçı ğasırğa qarağan täñkälär
yılğalarda tabılğan häm tabiğıy räweştä barlıqqa kilgän altın-kömeş êretmäse bulğan elektrumnan yasalğan
Metall çükeç qullanılıp yasalğan arıslan häm ügez räsemnäre belän bizälgän
Lidiyalılar täñkälärneñ qıymmäten bilgeläw öçen
täñkälärne bastırıp çığarğan metallnıñ çistalığın kotrol’ itälär
Dön’ya tarix ênśiklopediyası lidiyalılarnıñ täñkä töşençäsen ul çaqlarda
bu töbäk säwdä üzäge bulğanı öçen qamilläşterüen añlata
Täñkälärdän êlek keşelär tüläwne metall qoyılması yäki barter ısulı belän başqarğan
Berençe qaratänle oçuçı
Şaqtıy tarixçı dönyanıñ berençe qaratänle oçuçınıñ 1833nçe yılda
Aydın vilayätendä tuğan Ğosmanlı ofiśerı Äxmät Ali Çäliktän buluın belderä
Qayber ğosmanlı tarixçılarına kürä, äbise qol säwdägärläre tarafınnan İstanbulğa kiterelgän
häm zur ixtimal belän soñğı qol törkemnäre arasında bula
Qol säwdäse 19nçı ğasır urtasında Ğosmanlı xökümäte tarafınnan räsmi räweştä tıyıla
Fäqät änise Äminä xanım xör xatın-qız bulıp dönyağa kilä
häm İstanbulda poçtalyon bulıp êşlägän Afrikalı ber keşegä kiyäwgä çığa
Annan soñ Çäliktänneñ balaçaqnıñ küp öleşen uzdırğan İzmirgä küçep kitälär
Mäktäpne betergännän soñ leytenant bulıp Ğosmanlı ğaskärenä quşıla
Soñınnan Ğosmanlı armiya generalı Mahmut Şäwkät Paşanıñ iniśiativasında
aviaśiya mäktäbenä kitkän bik küp ofiśer arasında Çäliktän dä bula
Kursın tämamlağannan soñ Ğosmanlı imperatorlığı tarafınnan pilot bulıp êşkä alına
41 yıl buyı Ğosmanlı imperatorlığına häm Türkiyä Cömhüriyätenä
xezmäte häm tuğrılığınnan soñ 1969nçı yılda Çäliktän wafat bula
Xärbi orkestrlar
Ğosmanlı xärbi orkestrlarnıñ keşelek tarixınıñ iñ borınğı orkestrları buluına ışanıla
Mähtäran dip yörtelgän şuşı orkestrlar millätneñ batırlıq, qaharmanlıq
häm qıyulıq kebek zur qıymmätlärne wäkillek itä
Bu muzıka törkemnäre suğışqa äzerlänü öçen uynarğa dip öyrätelde
Maqsatları suğış qırındağı ğaskärilärne uyaw bulırğa häm üzlärenä ışanırğa täşviq itü ide
Ğosmanlı xärbi köçläre üz cirlärendäge möhim urınnardan uzğan çaqta
mähtärlär härber töbäktän kilgännären yäki kitkännären iğ’lan itä
Bügenge köndä dönya külämendä şaqtıy armiyanıñ äle dä
şuşı törek yolasınnan ilhamlanıp tözegän üz xärbi orkestrları bar