دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئەرمېنىيە دىئاسپوراسى يۈز يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان
1915 - يىلدىكى ۋەقەلەرنىڭ قوبۇل قىلىنىشىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن سىياسىيونلارغا بېسىم قىلماقتا
ئەرمېنىيە دىئاسپوراسى تۈركىيەنىڭ شەرقىدىكى ۋەقەلەردە بىر مىليون 500 مىڭ ئەرمەننىڭ ھاياتىدىن ئايرىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە
لېكىن بۇ تالاش-تارتىشلىق بىر سان، ئەلۋەتتە
تۈركىيە بۇ ۋەقەلەردە ئەرمېنىيە نوپۇسى ئىچىدە قازا قىلغانلارنىڭ بارلىقىنى ھېچقاچان ئىنكار قىلمىدى
ھەمدە 1915-يىلدىكى ۋەقەلەرنىڭ پاجىئە ئىكەنلىكىنى قوبۇل قىلدى
بىز ئارخىپلارنى تولۇق ئاچتۇق
ئەگەر ئەرمېنىيەنىڭ ئارخىپلىرى بولسا، ئۇلارمۇ ئېچىشى كېرەك
تۈركىيە جۇمھۇر رەئىس رەجەپ تاييىپ ئەردوغان بۇ ھەقتە ئەنە شۇنداق چاقىرىقتا بولغاندىن تارتىپ ھازىرغىچە
خەلقئارالىق ئالىملار ۋە تارىخشۇلارغا دۆلەتنىڭ ئارخىپلىرىنى زىيارەت قىلىشىغا يول قويۇپ كەلمەكتە
لېكىن ھازىرغىچە ئەرمەنلەرنىڭ دەۋالىرىنى ئىسپاتلىيالىغۇدەك نە بىرەر مەلۇمات، نە بىرەر ئىسپات تېپىلغىنى يوق
كەسكىن ھېچقانداق دەلىلنىڭ بولماسلىقىغا قارىماي
31 دۆلەت ئەرمېنىيە لوبىسى ۋە دىئاسپوراسىنىڭ سىياسىي بېسىمىغا باش ئېگىپ
ئەرمېنىيەنىڭ 1915-يىلدىكى ۋەقەلەرگە مۇناسىۋەتلىك دەۋالىرىنى قوبۇل قىلدى
قارار ماقۇللىدى
بۇ دۆلەتلەر ئارىسىدا ئافرىقا ۋە ياۋروپادا
ئۆتمۈشى قانلىق، ئىرقىي قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈشنى ناھايىتى ئوبدان بىلىدىغان
گېرمانىيە، فىرانسىيە ۋە بېلگىيەمۇ بار
ئەرمېنىيەنىڭ دەۋالىرى ھەققىدە ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق سوتىغا ئەرز سۇنۇلدى
ياۋروپا كىشىلىك ھوقۇق سوتى بۇ ھەقتە چىقارغان قارارىدا، «1915-يىلدىكى ۋەقەلەر قانۇنلۇق بىر تالاش - تارتىش تېمىسى» دەپ ھۆكۈم چىقاردى
تۈركلەر بىلەن ئەرمەنلەر
قانچە ئەسىرلەر مابەينىدە بىرلىكتە ياشاپ كەلدى
ئەرمەنلەر (تۈركلەرنىڭ) دۆلەت باشقۇرۇش (ھاكىمىيەت) ئىشلىرىدا مۇھىم رول ئوينىدى. پروفېسسور جاستىن ماككارتى – نوپۇسشۇناس -
ئەرمەنلەر ۋە تۈركلەر
ئۇدا 800 يىل بىرلىكتە ياشىدى
بۇ 800 يىل جەريانىدا ئىشلار كۆڭۈلدىكىدەك بولۇپمۇ كەتمىدى
شۇنداقتىمۇ ئۇلار يەنىلا داۋاملىق بىرلىكتە ياشىدى ۋە ھايات قالدى
ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى
19 – ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى ۋە 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا گىرېتسىيە 1929 – يىلى
گىرېتسىيە 1829 – يىلى
رۇمىنىيە، قاراتاغ ۋە سېربىيە 1878 – يىلى
بۇلغارىيە 1908 – يىلى
ئالبانىيە 1912 - يىلى
مۇستەقىللىق ئېلان قىلىپ، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىدىن ئايرىلدى
ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قارشى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا رەسمىي قاتناشقان
ۋە ئوخشىمىغان يەتتە ئالدىنقى سەپتە ئۇرۇش قىلىشقا مەجبۇر بولغان 1914-يىلىدىن كېيىن
تۈرلۈك ئىسيانلار ۋە توپىلاڭلارغا دۇچ كەلدى
ئەرمەنلەر 1890-يىلدىن 1915-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا شەرقىي ئانادولۇنىڭ بەزى جايلىرىدا توپىلاڭ كۆتۈرۈپ
كاۋكاز ۋە ئانادولۇنىڭ شەرقىدىكى بەزى رايونلاردا ئاپتونومىيەلىك ھوقۇققا ئېرىشىش مەقسىتىگە يەتمەكچى بولدى
(توپىلاڭ كۆتۈرۈش بىلەن) يامان نامى چىققان بۆلگۈنچى ئەرمەن تەشكىلاتلىرى بولغان
تاشناك ۋە ھىنچاك جەمئىيەتلىرىنىڭ سېپىگە قېتىلدى
بۇ ئىككى تەشكىلات ئەزالىرىنى قوراللاندۇرۇپ، رۇسىيەنىڭ شەرقىي ئانادولۇغا تاجاۋۇز قىلىشى ئۈچۈن زېمىن ھازىرلاپ بەردى
رۇسلار 1914-يىلى تۈركلەر بىلەن ئۇرۇش قىلدى
ئەرمەنلەرمۇ (بۇنى غەنىيمەت بىلىپ) «بىز كۈتكەن پۇرسەت يېتىپ كەلدى» دەپ قاراپ ھەرىكەتكە ئۆتۈشنى قارار قىلدى
پات ۋالش - تارىخشۇناس- يازغۇچى – ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى يىمىرىلىش باسقۇچىغا قەدەم قويغان
ۋە زېمىنىنى مۇستەملىكىچى كۈچلەر يۇتۇۋېلىشقا تەييارلىنىۋاتقاندەك قىلاتتى
بولۇپمۇ رۇسىيە رايوندا
چوڭ تەسىر كۈچكە ئىگە بولاتتى
شۇ ۋەجىدىن، ئەرمەن مىللەتچىلىرى بۇنى
تېپىلغۇسىز پۇرسەت دەپ يەكۈن چىقارغان بولۇشى مۇمكىن
ئەمما ئۇلار بۇ ئارقىلىق چوڭ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلدى
ئۇلار بۇ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىپ، ئاخىرىدا ناھايىتى چوڭ زىيان تارتتى
53 مۇسۇلمان ئەرلەر ئەسكەرلىككە چاقىرتىلدى
بىراق، ئەرمەن شايكىلىرى ئانادولۇنىڭ يېزىلىرىدا ئايلىنىپ يۈرۈپ، ئاياللار
بالىلار ۋە ياشانغانلارنى قىرغىن قىلاتتى
1914-يىلدىن 1915-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا يۈزمىڭلىغان تۈركلەر
زەيتۇن، مۇش ۋە ۋان قىرغىنچىلىقلىرى داۋامىدا ئۆلتۈرۈلدى
بۇ شايكىلارنىڭ مەقسىتى تۈركلەرنى شەرقتىكى تۈرك شەھەرلىرىدىن قوغلاپ چىقىرىش
ۋە بۈيۈك ئەرمېنىيە دۆلىتى قۇرۇش ئىدى
3-ئارمىيە قوماندانى مەھمۇت كامىل پاشا ئۇرۇش مىنىستىرلىقىغا ئەرمەنلەرنىڭ ئارمىيەگە كەڭ كۆلەملىك پاراكەندىچىلىك
ۋە زىيان سېلىشقا باشلىغانلىقىنى، شۇڭا ئانادولۇنىڭ شەرقىدىكى ئەرمەنلەرنىڭ
ھەلەب ۋە موسۇلغا ئەۋەتىلىشىنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى
تالات پاشا ئەسكەرلەرنى ئالدىنقى سەپتە تۇتۇش ئۈچۈن
ھەرىكەتكە ئۆتۈشكە مەجبۇر بولدى. 4-ئاينىڭ 24-كۈنى، ئۇ 235 ئادەمنىڭ قولغا ئېلىنىشى توغرىلىق يوليۇرۇق چۈشۈردى
ھىنچاك ۋە تاشناك كومىتېتلىرىنىڭ ئىشخانىلىرىنى تاقاش بۇيرۇقى
ھۆكۈمەتنىڭ يىغىن چاقىرىشى ۋە (توپىلاڭچىلارنى) كەڭ كۆلەمدە چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىش قارارى چىقىرىشى بىلەن نەتىجىلەندى
2345 تېررورچى قولغا ئېلىندى
بۇ سۈرگۈن ھەرىكىتى بىر مىللەت مەنسۇپلىرىنىڭ بىر جايدىن يەنە بىر جايغا كۆچۈلۈشى ئىدى
700 مىڭدىن ئارتۇق ئەرمەننىڭ سۈرىيە ۋە ئىراققا كۆچۈپ كېتىشى تەلەپ قىلىندى
بۇ كۆچۈش ھەرىكەتلىرىنىڭ ھەممىسى تەپسىلىي خاتىرىلەپ قويۇلدى
مەسىلەن، سىۋاستىن سۈرىيەگە قانچىلىك ئەرمەننىڭ كۆچۈرۈلگەنلىكى
قانچىسىنىڭ مەنزىلگاھقا بىخەتەر ھالدا يېتىپ بارغانلىقى
تىزىملىككە تەپسىلىي كىرگۈزۈلگەن ئىدى
ئەرمەنى دەۋالىرىنىڭ نەتىجىسىدە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ 144 ئەمەلدارى قولغا ئېلىنغان
سوتلىنىش ئۈچۈن مالتادا نەزەربەند قىلىنغان ئىدى
ئەنگىلىيە دائىرىلىرى «ئەيىبلەشلەرنى سوتتا ئىسپاتلىغىلى بولمايدۇ» دەپ يەكۈن چىقارغان ئىدى
ئەرمېنىيەنىڭ تۇنجى بىرىنچى باش مىنىستىرى ۋە
تاشناكسۇتيۇن پارتىيەسىنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان خوۋخاننېس كاجازنۇنى
«بۇنىڭدىن كېيىن قىلىدىغان ئىش يوق» ناملىق كىتابىدا بۇ مەسىلىنى تىلغا ئالغان ئىدى
ئاممىۋى كۆچۈرۈش ھەرىكىتى نىشانىغا دەل ئۇيغۇن ھەرىكەت ئىدى
تۈركىيە دۆلەتنى مۇداپىئە قىلىش مەقسىتىدە ھەرىكەت قىلدى
ئەنگىلىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقى داشناك ئۇنسۇرلىرىغا ئۈمىد بولدى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار مۇسۇلمانلارنى قىرغىن قىلدى
ئەرمەنلەرنىڭ تېررورلۇق ھەرىكەتلىرى غەربنىڭ قوللىشىنى قولغا كەلتۈرۈشنى مەقسەت قىلاتتى
تاشناك جەمئىيىتى رەھبەرلىكىدىن باشقا ھېچكىم بۇ ھەرىكەتنىڭ جاۋابكارى ئەمەس
1921-يىلى باش ئورگىنى بوستوندا تۇرۇشلۇق «نېمېسىس» ناملىق مەخپىي ئەرمېنىيە تەشكىلاتى قۇرۇلدى
ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى تالات پاشا 1921-يىلى 15-مارت كۈنى
بېرلىندىكى ئەرمەن تېررورچى سوگھومون تېھلىرىياننىڭ
بېشىغا ئوق ئېتىپ
قەستلەپ ئۆلتۈرۈشى نەتىجىسىدە قازا قىلدى
ئەرمېنىيە تېھلىرىيان ئۈچۈن مارالىك يېزىسىدا بىر ھەيكەل تىكلىدى
شۇنىڭ بىلەن، ئۇلار ئۇنىڭ خاتىرىسىنى ياشاتقان بولدى
بۇ ھەيكەلدە تېھلىرىيان قولىدىكى قورالنى
تالات پاشانىڭ كېسىلگەن بېشىغا تەڭلەپ تۇرۇۋاتقان ھالەتتە
قەھرىمان قىياپەتتە تەسۋىرلەنگەن
ئىتتىھاد ۋە تەرەققىي پارتىيەسىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان
جەمال پاشانىڭ ۋە 1915 – يىلى باش ۋەزىر سۈپىتىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن سائىت ھالىم پاشانىڭمۇ
سۇيىقەستكە ئۇچرىشىشىدىن كېيىن، «نېمېسىس» تەشكىلاتى ئۇزۇن يىللار سۈكۈتكە چۆمۈپ كەتتى
1973 – يىلى 27 – يانۋار كۈنى
ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ھۆكۈمىتىگە قارشى ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن رۇسلارنىڭ سېپىگە قېتىلغان گوئۇرگېن يانىكىيان
كالىفورنىيە ئىشتاتىنىڭ سانتا باربارا رايونىدىكى بالتىمور مېھمانخانىسىدا، تۈركىيەنىڭ لوس ئانژېلېس باش كونسۇلى
مەھمەت بايدار بىلەن كونسۇل باھادىر دەمىرنى قەستلەپ ئۆلتۈردى
«نېمېسىس» تەشكىلاتىنىڭ 1970 – ۋە 1980 – يىللاردىكى
پائالىيەتلىرىگە ئوخشاشلا ھەرىكەتلەرنى ئېلىپ بارغان ئەرمېنىيە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى
ASALA ۋە JCAG
230 دىن ئارتۇق قوراللىق ھۇجۇم ئېلىپ بېرىپ، 71 بىگۇناھ كىشىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى
ئۆلۈپ كەتكەنلەر ئارىسىدا 31 تۈرك دىپلوماتمۇ بار ئىدى. قانلىق قىساس مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلغان ھۇجۇملاردا
520 دىن ئارتۇق ئادەم ئېغىر يارىلاندى
ئەرمېنىيە دىئاسپوراسىنىڭ 1915-يىلدىكى ۋەقەلەردە
1 مىليون 500 مىڭ ئەرمەننىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگىنىنىڭ دەل ئەكسىچە
1912 يىلدىن 1922-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، كۆپىنچىسى
مۇسۇلمان تۈرك بولغان 3 مىليون
ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى پۇقراسىمۇ ئۆلتۈرۈلگەن ئىدى
ئەرمەن پۇقرالارنىڭ ئاز بىر قىسمى بولسا
ئاچارچىلىق ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر نەتىجىسىدە ھاياتىدىن ئايرىلغان ئىدى