Дүние жүзіндегі армян диаспорасы жүз жылдан астам уақыттан бері
1915 жылғы оқиғалардың мойындалуы үшін саясаткерлерге қысым жасауда.
Армян диаспорасы Түркияның шығысындағы оқиғаларда 1,5 миллион армян өлгенін алға тартуда.
Алайда бұл даулы көрсеткіш.
Түркия бүл оқиғаларда армян халқының арасында өлім болғанын ешқашан жоққа шығарған емес
және 1915 жылғы оқиғаның қайғылы оқиға екенін мойындады.
Мұрағаттарды барынша аштық.
Арменияның мұрағаты болса, оны да ашу керек.
Президент Ердоған осындай үндеу жасағаннан бері Түркия
халықаралық ғалымдар мен тарихшыларға ел мұрағаттарына қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Алайда әзірге болжамды оқиғаларды дәлелдейтін ешқандай ақпарат немесе дәлел табылған жоқ.
Нақты дәлел болмауына қарамастан
31 ел армян лоббиялары мен диаспораларының саяси қысымына бас иіп,
1915 жылғы оқиғаларға қатысты армяндардың пайымдауларын мойындады.
Шешім қабылданды.
Бұл елдердің ішінде Африка мен Еуропада
қанды тарихтары және геноцид актісімен өте жақсы таныс болған
Германия, Франция және Бельгия да бар.
Арменияның шағымдары Еуропалық Адам құқықтары сотына жіберілді.
Еуропалық Адам құқықтары соты 1915 жылғы оқиғаларды талқылаудың заңды мәселе екеніне шешім жасады.
Түріктер мен армяндар
ғасырлар бойы қатар өмір сүрді.
Армяндар мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарды Демограф және профессор Джастин Маккарти
Армяндар мен түріктер
800 жыл қатар өмір сүрді.
Осы 800 жыл ішінде бәрі жақсы болмағанымен
олар әлі де қатар өмір сүріп, аман қалды.
Османлы империясы
19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында болса,
Грекия 1829 жылы
Румыния, Черногория және Сербия 1878 жылы
Болгария 1908 жылы
және Албания 1912 жылы
өздерінің тәуелсіздіктерін жариялап, Османлы империясының құрамынан шықты.
Осман империясы одақтас державаларға қарсы Бірінші дүниежүзілік соғысқа ресми түрде қатысқан
және 1914 жылдан кейін жеті түрлі майданда соғысуға тура келгенде,
Империя көтерілістерге тап болды.
Армяндар 1890-1915 жылдар аралығында Шығыс Анадолының кейбір аймақтарда көтеріліс бастау арқылы
Кавказ және Шығыс Анадолыдағы кейбір аймақтарда автономияға қол жеткізуді мақсат етті.
Атышулы бөлшектеуші армян ұйымдары
Дашнақ және Хинчак қоғамдарына қосылды.
Бұл екі ұйым қаруланып, Ресейдің Шығыс Анадолыға басып кіруіне жол ашты.
Орыстар 1914 жылы түріктермен соғысты.
Армяндар да өздері қалаған нәрсені алудың уақытының келгені жайлы шешім жасады.
Тарихшы Пэт Уолш Османлы империясы ыдырау процесіне кірді және
империялық күштер бөлісетін сияқты.
Бұл аймақта әсіресе Ресей
үлкен әсер етті.
Сондықтан армян ұлтшылдары бұның
бір үлкен орай екенін түсінсе керек.
Әрине олар мұнымен үлкен тәуекелге барды.
Олар тәуекелге барды және ақырында жеңілді.
Мұсылман жігіттері соғысқа шақырды
Алайда армян бандалары Анадолыдағы ауылдық жерлерді аралап, әйел
бала және кәрілерге қарсы қырғын жасады.
1914-1915 жылдар аралығында жүздеген мың түрік
Зейтун, Муш және Ван қырғындарында өлтірді
Бұл бандылардың мақсаты шығыстағы түрік қалаларынан түріктерді қуып шығу
және ұлы армян халқын құру еді.
3-ші армия қолбасшысы Махмұт Камил Паша Соғыс министрлігіне армяндардың армияға үлкен
зиян тигізгендерін және Шығыс Анадолыдағы армяндардың
Халеб пен Мосулға жіберілуін қалайтынын айтты.
Талат паша солдаттарды майданда ұстау үшін
шара қолдануға мәжбүр болды. 24 сәуірде ол 235 адамды қамауға алуға бұйрық берді.
Хынчак және Дашнак комитеттерінің кеңселерінің жабуы туралы
Сондай-ақ үкіметтің жиналысы және жаппай депортация туралы шешім қабылдады.
2345 террорист ұсталды.
Бұл депортация халықтың бір жерден екінші жерге бақыланатын көші-қоны болды.
700 мыңнан астам армянға Сирия мен Иракқа кету керектігі айтылды.
Барлық осы көші-қон қозғалыстары мұқият түрде тіркеуге алынды.
Мысалы Сивастан Сирияға қанша армян қоныс аударғаны,
және олардың қаншасы діттеген жеріне аман-есен жеткені
жөнелту кітапшаларына жазылды.
Армяндардың айыптаулары кесірінен 144 Османлы шенеунігі тұтқындалды.
Сотталуы үшін Мальтада қамауға алынды.
Британ билігі айыптарды сотта дәлелдеу мүмкін емес деген қорытындыға келді.
Арменияның тұңғыш премьер-министрі және
Дашнаксутиун партиясының жетекшілерінің бірі Ованнес Кажазнуни
бұл мәселеге «Енді істейтін ештеңе жоқ» атты кітабында тоқталған.
Жаппай эмиграция туралы шешім оның мақсатына сай болды.
Түркия қорғаныс мақсатында әрекет етті.
Ағылшындадың жаулауы Дашнақ элементтеріне үміт берілді және олар мұсылман халқын қырғынға ұшыратты.
Армяндардың лаңкестік әрекеттері батыстың қолдауына ие болды.
Бұл жағдайға Дашнақ қауымының басшылығынан басқа ешкім жауапты емес.
1921 жылы штаб-пәтері Бостонда орналасқан «Nemesis» атты бір жасырын армян желісі құрылды.
Ішкі істер министрі Талат Паша 1921 жылы 15 наурызда
Берлиндегі армян террористі Согомон Техлириан
тарапынан басынан атқан
оқтың кесірінен қайтыс болды.
Армения Маралик қаласында Техлирианға мүсін орнатты
және оның жадын тірі қалдырды.
Бұл мүсіннің қолында қаруы бар Техлирианды
Талат пашаның кесілген басын басып тұрған
батырлық бейнесі сомдалуда.
Одақ және прогресс партиясын құрушылардың бірі
Саит Халим Паша және 1915 жылы бас уәзірлік қызмет атқарған Джемал Паша да
қастандықпен өлтіргеннен кейін «Nemesis» желісі жылдар бойы үнсіз қалды.
1973 жылы 27 қаңтарда
Османлы үкіметіне қарсы соғысу үшін орыстарға қосылған Гурген Яникян
Санта-Барбарадағы Балтимор қонақ үйінде Түркияның Лос-Анджелестегі бас консулы
Мехмет Байдар мен консул Бахадыр Демирге қастандық жасалды.
1970 және 1980 жылдардағы
қадамдарды қадағалап отырған армян террористік ұйымдары
ASALA және JCAG
230-дан астам қарулы шабуыл жасау арқылы, 71 жазықсыз адамның өмірін қиды.
Қаза тапқандар арасында 31 түрік дипломаты бар. Қанды қақтығыспен жасалған шабуылдарда
520-дан астам адам ауыр жарақат алды.
1915 жылғы оқиғалардағы армян диаспорасы
1,5 миллион армян өлтірілді дегенге қарамастан,
1912-1922 жылдар аралығында басым көпшілігі
3 миллион мұсылман түрік
Османлы азаматтары да өлтірілді.
Армения азаматтарының аз бөлігі болса,
аштық пен індеттен қайтыс болған еді.